Guz u psa a nowotwory u psów rasowych

Nowotwory u psów to poważny problem zarówno dla właścicieli, jak i lekarzy weterynarii. Świadomość ryzyka, wczesne rozpoznanie zmian oraz wdrożenie odpowiedniego leczenia mogą znacząco poprawić rokowania i jakość życia czworonoga. Poniższy poradnik łączy najważniejsze informacje na temat najczęściej występujących nowotworów, w tym guzów sutka (CMT – Canine Mammary Tumors), a także uwzględnia aspekty medycyny spersonalizowanej w onkologii weterynaryjnej.

1. Najczęstsze nowotwory u psów i ich charakterystyka

1.1 Guzy skóry i jamy ustnej

Czerniak
- Może pojawiać się w obrębie skóry lub błon śluzowych jamy ustnej; forma jamy ustnej bywa szczególnie agresywna.
- Objawia się często w postaci ciemnych, nieregularnych plam, które mogą ulegać owrzodzeniu.
- Wczesne usunięcie chirurgiczne (czasami wspomagane radioterapią lub chemioterapią) daje większe szanse na powodzenie terapii.
Histiocytoma
- Zazwyczaj łagodny nowotwór skóry, występujący głównie u młodych psów (poniżej 3. roku życia).
- Przybiera postać pojedynczego, różowego i często bezbolesnego guzka, który może samoistnie się cofnąć w ciągu kilku miesięcy.
- Choć najczęściej nie wymaga inwazyjnego leczenia, zawsze warto skonsultować się z weterynarzem, aby wykluczyć inne schorzenia.
Rak skóry (m.in. rak płaskonabłonkowy)
- Pojawia się pod postacią twardych guzków, owrzodzeń lub ran trudno gojących się.
- Ekspozycja na słońce (zwłaszcza u psów o jasnej sierści) może zwiększać ryzyko rozwoju takiego nowotworu.

1.2 Nowotwory sutka (CMT – Canine Mammary Tumors)

Stanowią 54% guzów występujących u suk (w populacjach niewysterylizowanych), a ponad połowa z nich ma charakter złośliwy.
Wczesna sterylizacja (przed pierwszą cieczką) zmniejsza ryzyko rozwoju tych zmian o ponad 90%.
Guzy mogą mieć pochodzenie nabłonkowe (gruczolakoraki, raki złożone), mieszane (carcinosarcomy) lub mezenchymalne (osteosarcoma, fibrosarcoma).
Najczęściej wykrywane są u suk w wieku 8–10 lat, szczególnie u ras takich jak Cocker Spaniel, Pudel, Jamnik, Owczarek Niemiecki, Labrador Retriever.

1.3 Rak odbytu

Rzadszy, ale trudny w leczeniu. Może powodować ból przy wypróżnianiu i krwawienie z odbytu.
Często wymaga leczenia chirurgicznego, nierzadko wspomaganego radioterapią czy chemioterapią.

1.4 Rak wątroby

Bywa trudny do wykrycia, ponieważ długo nie daje wyraźnych objawów.
Pierwsze symptomy (osłabienie, brak apetytu, wymioty, żółtaczka) mogą sugerować zaawansowany stan choroby.
Regularne badania krwi i USG jamy brzusznej są kluczowe dla wczesnej diagnozy.

2. Rozpoznanie guza u psa – na co zwracać uwagę?

Nagły wzrost lub zmiana kształtu istniejącego guzka.
Spadek masy ciała, brak apetytu, apatia.
Trudności w poruszaniu się, kulawizna, niechęć do ruchu.
Wydzielina z guzków, sutków czy okolic odbytu.
Niegojące się rany i ciemne plamy mogą wskazywać na czerniaka lub inny złośliwy proces.

Zauważenie nagłego wzrostu lub zmiany kształtu istniejącego guzka to pierwszy sygnał alarmowy. Jeśli dodatkowo Twój pies traci apetyt albo staje się osowiały, potraktuj to jako wyraźny znak, że coś może być nie tak.

Kuleje i nie chce się bawić? Taka niechęć do ruchu często wskazuje na ból lub dyskomfort, który może towarzyszyć rozwijającemu się guzowi. Uwagę warto też zwrócić na wszelkie niegojące się rany, ciemne plamy na skórze czy wydzielinę wydobywającą się z okolic sutków lub odbytu. Mogą one sugerować proces zapalny lub złośliwy nowotwór, jak czerniak.

Szybka reakcja i wczesne wykrycie zmiany dają najlepsze rokowania. Gdy tylko zauważysz coś niepokojącego, skontaktuj się z zaufanym weterynarzem. W wielu przypadkach to właśnie profesjonalna konsultacja w odpowiednim momencie ratuje życie psu i pozwala na skuteczne leczenie.

3. Diagnostyka nowotworów – najważniejsze etapy

Badanie kliniczne
Lekarz zaczyna od dokładnej oceny wielkości i konsystencji guzka. Sprawdza też, czy zmiana nie jest bolesna i czy nie przemieszcza się pod palcami. Następnie ogląda węzły chłonne, bo gdy są powiększone, może to sugerować przerzuty lub silny stan zapalny.

Badania obrazowe
W kolejnym kroku wykonuje się USG, RTG lub tomografię komputerową (TK). Dzięki nim lekarz widzi, gdzie dokładnie położony jest guz i jak bardzo się rozrósł. Może też sprawdzić, czy w płucach, wątrobie albo innych narządach nie pojawiły się przerzuty.

Biopsja i badanie histopatologiczne
Aby ustalić, z jakim typem nowotworu mamy do czynienia, stosuje się biopsję. Czasem jest to cienkoigłowa (FNA) – szybka metoda cytologiczna, która pokazuje charakter komórek. Gdy potrzeba dokładniejszych informacji, pobiera się fragment guza do badania histopatologicznego. To kluczowy etap: dzięki niemu wiemy, czy zmiana jest łagodna, czy złośliwa, i jaki ma typ.

Markery immunohistochemiczne (zwłaszcza przy guzach sutka)
W wielu przypadkach sprawdza się ekspresję określonych markerów. ER (estrogen receptor) i PR (progesterone receptor) często oznaczają lepsze rokowania, bo guz bywa wrażliwy na terapię hormonalną. Jeśli występuje HER-2, guz może być bardziej agresywny. Inne wskaźniki, jak MUC-1, Ki-67 czy COX-2, również pomagają ocenić poziom złośliwości i planować leczenie.

Badania dodatkowe
Zanim weterynarz podejmie decyzję o operacji czy chemii, sprawdza ogólny stan zdrowia psa. Przydaje się morfologia i biochemia krwi, by ocenić funkcjonowanie narządów, zwłaszcza wątroby i nerek. W wielu sytuacjach wykonywana jest też ultrasonografia jamy brzusznej, żeby upewnić się, że nie ma ukrytych przerzutów ani innych niepokojących zmian.

Badanie Swiss Canine Cancer Registry

W niedawnym, szeroko zakrojonym badaniu Swiss Canine Cancer Registry (lata 2008–2020) przeanalizowano aż 54 986 nowotworów psów z całej Szwajcarii, potwierdzając, że wiek, płeć i rasa są jednymi z kluczowych czynników wpływających na ryzyko zachorowania. Badacze obliczyli tzw. współczynniki zapadalności (IR) na nowotwory, wyrażone jako liczba przypadków na 100 000 „psich lat” życia (ang. dog-years at risk), co pozwalało uwzględnić zarówno liczbę psów, jak i ich czas obserwacji.

Najważniejsze wnioski z badania:

Ogólna zapadalność na nowotwory (wszystkie typy guzów) wyniosła średnio 775 na 100 000 „psich lat”. W przypadku zmian złośliwych (czyli stanowiących największe zagrożenie) odnotowano IR na poziomie 338.
Wiek psa pozostaje jednym z najistotniejszych czynników ryzyka. Najwięcej nowych przypadków diagnozowano u psów w wieku około 11 lat (ponad 1800 przypadków na 100 000).
Płeć również ma znaczenie:
- Suki miały wyższy ogólny współczynnik zapadalności (IR 850) niż psy (IR 679).
- Wpływa na to m.in. większa częstość nowotworów gruczołu mlekowego u suczek, zwłaszcza niewysterylizowanych.
Rasa może decydować o szczególnej podatności. Ciekawym przykładem jest Polski Owczarek Nizinny (PON), który odznaczył się jednym z najwyższych IR w badaniu (ponad 3 300), co wskazuje na wyraźną predyspozycję do rozwoju różnych typów nowotworów. Z kolei chihuahua miały jeden z najniższych wskaźników IR, co może świadczyć o mniejszej skłonności do chorób onkologicznych.
Lokalizacja nowotworów: potwierdzono, że najczęstszym miejscem występowania guzów jest skóra (ponad 34% przypadków), co wynika nie tylko z dużej podatności skóry na zmiany, ale też z łatwości ich zauważenia. Na drugim miejscu uplasowały się nowotwory tkanki miękkiej (ponad 20%), a dopiero na trzecim – guzy gruczołu mlekowego (ok. 14,5%).

Co to oznacza dla właścicieli?

Wiek 7–11 lat to okres największego ryzyka wystąpienia zmian nowotworowych. Warto w tym czasie szczególnie uważnie obserwować psa i regularnie odwiedzać weterynarza.
Opłaca się znać predyspozycje rasowe:
- Jeśli jesteś opiekunem rasy podatnej na guzy skóry, mastocytomę (Boxer, Dogo Argentino, Rhodesian Ridgeback) czy nowotwory kości (m.in. chart szkocki – Deerhound, Rottweiler), bądź wyczulony na wszelkie niepokojące zmiany w wyglądzie lub zachowaniu czworonoga.
- W przypadku suczek rozważ wczesną sterylizację, szczególnie gdy rasa ma podwyższoną skłonność do nowotworów sutka.
Kontrole weterynaryjne nie powinny być odkładane, nawet jeśli pies wydaje się zdrowy. Regularne badania krwi, USG jamy brzusznej i w razie potrzeby cytologia lub biopsja wczesnych zmian mogą uratować życie.

Wyniki tej obszernej analizy umacniają dotychczasowe przekonanie, że nowotwory pozostają jedną z głównych przyczyn śmiertelności wśród psów, a także pokazują, że kalkulacja wskaźników zapadalności (IR) w odniesieniu do tzw. „psich lat” daje bardziej precyzyjny obraz ryzyka. Dodatkowo identyfikacja ras szczególnie narażonych może być punktem wyjścia do przyszłych programów badań przesiewowych czy celowanych działań prewencyjnych.

Źródło: https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371%2Fjournal.pone.0302231

4. Klasyfikacja i czynniki ryzyka w guzach sutka (CMT)

4.1 Klasyfikacja histopatologiczna

WHO wyróżnia 23 podtypy złośliwe i 7 łagodnych guzów sutka. W praktyce często stosuje się też Nottingham histological grade (zmodyfikowany Bloom–Richardson), gdzie:

Ocenia się indeks mitotyczny, tworzenie struktur gruczołowych i polimorfizm jądrowy.
Suma punktów wyznacza stopień złośliwości (I, II lub III).

4.2 Staging (TNM)

T (wielkość guza): T1 (<3 cm), T2 (3–5 cm), T3 (>5 cm).
N (węzły chłonne): N0 (brak przerzutów), N1 (przerzuty obecne).
M (dalsze przerzuty): M0 (brak), M1 (obecne).

4.3 Czynniki ryzyka

Rasa i wiek – wyższe prawdopodobieństwo u psów ras: Cocker Spaniel, Pudel, Jamnik, Owczarek Niemiecki, Labrador Retriever w wieku 8–10 lat.
Hormony płciowe – każda kolejna cieczka niesie ryzyko pojawiania się mutacji sprzyjających rozwojowi CMT.
Otyłość – powoduje wzrost poziomu czynników wzrostu (IGF-1, leptyna) i aromatazy.
COX-2 – wyższa aktywność cyklooksygenazy-2 sprzyja stanom zapalnym i rozwojowi nowotworu.

5. Możliwości leczenia

5.1 Chirurgia

Lumpektomia (nodulektomia) – usunięcie małego guzka (zwykle do 1 cm).
Mastektomia (prosta, regionalna, jednostronna lub obustronna) – w przypadku licznych zmian w gruczole sutkowym.
Usunięcie guza wątroby – możliwe przy pojedynczych, dobrze zlokalizowanych zmianach bez przerzutów.

5.2 Chemioterapia

Stosowana przy nowotworach agresywnych, przerzutowych czy zapalnych (np. czerniak jamy ustnej, rak sutka w późnym stadium).
Najczęściej wykorzystywane cytostatyki to cyklofosfamid, 5-fluorouracyl, doksorubicyna, karboplatyna.
Często pełni rolę leczenia uzupełniającego po zabiegu chirurgicznym.

5.3 Radioterapia

W Polsce rzadsza niż w medycynie człowieka, ale czasem stosowana przy niektórych typach guzów złośliwych (np. czerniak, rak odbytu).
Może być łączona z chemioterapią.

5.4 Immunoterapia i terapie celowane

Inhibitory COX-2 (piroxicam, firocoxib, celecoxib) – działanie przeciwzapalne, proapoptotyczne.
Inhibitory kinaz tyrozynowych (toceranib, masitinib) – blokują receptory kluczowe dla wzrostu guza (c-Kit, VEGFR).
Przeciwciała monoklonalne – w fazie badań; ukierunkowane na wybrane antygeny (HER-2, PD-L1 itd.).
Terapia jadami pająków – stosunkowo nowa i eksperymentalna metoda wspomagająca tradycyjną onkologię.
CBD (kannabidiol) – nie jest lekiem przeciwnowotworowym, ale bywa używany do łagodzenia bólu, nudności i poprawy apetytu. Zawsze wymaga konsultacji z weterynarzem.

6. Medycyna spersonalizowana (Precision Medicine) w onkologii weterynaryjnej

Polega na dopasowaniu terapii do indywidualnego profilu genetycznego i molekularnego guza.
Obejmuje analizy genetyczne (mutacje w genach BRCA1, BRCA2, p53), transkryptomiczne i proteomiczne (badanie ekspresji genów, białek).
W przyszłości możliwe szerokie wykorzystanie terapii CAR T-cell, szczepionek DNA (z antygenami MUC-1, HER-2), czy ukierunkowanych inhibitorów szlaków sygnałowych.
Choć w onkologii ludzi to standard, u zwierząt dopiero stawia pierwsze kroki. Duże podobieństwo biologiczne (m.in. w kontekście CMT i raka piersi u kobiet) daje jednak perspektywy intensywnego rozwoju.

7. Profilaktyka i czynniki zapobiegawcze

Regularne wizyty kontrolne
Najważniejszym krokiem w zapobieganiu wielu chorobom, w tym nowotworom, jest regularna konsultacja z weterynarzem. Jeśli Twój pies jest młody i w dobrej formie, raz w roku wystarczy na podstawowe badania profilaktyczne (np. badania krwi, przegląd uzębienia czy ocenę kondycji). U psów starszych (powyżej 7–8 lat) warto rozważyć kontrole co pół roku, ponieważ w tym wieku zwiększa się ryzyko rozwoju nowotworów. Wcześniejsze wykrycie nawet niewielkich zmian może ocalić zdrowie (a czasem życie) Twojego pupila.

Sterylizacja
U suk sterylizacja wykonana przed pierwszą cieczką może zmniejszyć ryzyko raka sutka o ponad 90%. Zabieg ten ogranicza wpływ hormonów płciowych na komórki gruczołu mlekowego. U samców kastracja pomaga zredukować ryzyko niektórych nowotworów układu rozrodczego (np. nowotwory jąder). Jeśli rozważasz taką decyzję, omów z weterynarzem odpowiedni moment zabiegu, biorąc pod uwagę wiek i ogólny stan zdrowia psa.

Utrzymanie prawidłowej masy ciała
Otyłość to jeden z największych wrogów zdrowia psów. Nadmiar tkanki tłuszczowej powoduje m.in. zwiększoną produkcję hormonów i czynników wzrostu, co może sprzyjać rozwojowi komórek nowotworowych. By temu zapobiec:

Zapewnij psu zbilansowaną dietę — unikaj wysokokalorycznych przekąsek i nadmiernych porcji.
Planuj regularną aktywność fizyczną — choćby spacery i zabawy dostosowane do wieku oraz kondycji psa.

Ochrona przed słońcem
Psy o jasnej sierści, takie jak bulteriery czy dalmatyńczyki, są szczególnie narażone na promieniowanie UV. Aby ograniczyć ryzyko raka skóry:

Unikaj długotrwałego przebywania psa na intensywnym słońcu w południowych godzinach.
Rozważ smarowanie szczególnie wrażliwych miejsc (np. uszu) odpowiednim preparatem z filtrem UV przeznaczonym dla zwierząt (po konsultacji z weterynarzem).

Monitorowanie skóry
Wczesne wykrycie podejrzanych zmian skórnych to klucz do sukcesu w leczeniu. Każda nowa plamka, guzek czy narośl, zwłaszcza czarna i szybko rosnąca, wymaga oceny przez weterynarza.

Sprawdzaj skórę swojego psa regularnie, np. podczas pielęgnacji sierści czy zabawy.
Zwracaj uwagę na zmiany kształtu, koloru albo powiększanie się istniejących już guzków.

Wszystkie te działania — od regularnych badań, przez właściwe żywienie i ruch, aż po sterylizację czy ochronę przed słońcem — pomagają zmniejszyć ryzyko pojawienia się nowotworów i innych chorób. Pamiętaj, że w profilaktyce liczy się systematyczność i szybka reakcja na pierwsze oznaki niepokojących zmian.

Dbając o zdrowie psa, możemy znacząco wpłynąć na wczesne wykrycie i skuteczne leczenie nowotworów.

Szybka reakcja na wszelkie niepokojące objawy, profilaktyka oraz rozwój nowoczesnych metod terapii to najważniejsze kroki w walce z chorobami nowotworowymi u czworonogów.

Dzięki temu nasi pupile mogą cieszyć się dłuższym i lepszym życiem, a postęp w weterynarii stale rozszerza możliwości leczenia i wspierania ich w walce z rakiem.